Сибирийн дүр төрх уран зохиолд

Нэвтэршгүй тайга, хатуу ширүүн өвөл, өвөрмөц соёлын нутаг хүний тэсвэр хатуужилтай зан чанарыг төлөвшүүлж, агуу бүтээлүүдийг туурвих урам зориг хайрладаг тухай өгүүлэх бүлэг…

Сибирь бол Оросын газрын зураг дээрх зүгээр нэг газарзүйн бүс нутаг төдий биш. Түүний баялаг нь зөвхөн газрын хэвлий дэх нөөц, эсвэл байгалийн үзэсгэлэнт төрхөөр хязгаарлагдахгүй, мөн уран зохиолын онцгой өв сангаар нь илэрдэг. Сибирийн олон талт дүр төрх нь Оросын төдийгүй гадаадын олон зохиолчийн бүтээлийн гол сэдэв болсон юм.

Гайхалтай нь, Сибирийг дэлхийн уран зохиолын газрын зурагт анхлан мөнхөлсөн зохиолчдын нэг нь английн зохиолч Даниель Дефо байжээ. Алдарт «Робинзон Крузо» романы хоёрдугаар ботид гол дүрийн баатар Европ руу буцах замдаа Сибирийн уудам нутгийг туулан өнгөрдөг. Энд тэр бөө мөргөлт нутгийн хүмүүстэй учирч, нүүдэлчдийн илдэнд өртөн амиа алдах шахдаг.

Оросын уран зохиолд Сибирийн эзлэх байр суурь хавьгүй гүн гүнзгий утга агуулгатай. Зөвхөн урам зоригийн эх сурвалж төдийгүй, соёл, түүхийн онцгой утга агуулгатай ойлголт болж, цөллөг, ял эдлүүлэх газар, сэтгэл санааны шинэчлэл, үндэсний мөн чанарыг эрэлхийлэх орон зай байлаа. Сибирийн нутаг бүх сүр хүч, өвөрмөц өнгө төрхөөрөө дүрслэгдсэн 6 бүтээлийн тухай өгүүлье.

1. Борис Пастернакийн «Доктор Живаго» романд Сибирь нь өгүүлэмжийн хоёр гол туйлын нэг бөгөөд Москватай эсрэгцүүлэн дүрслэгддэг. Чухам энд л гол дүрүүдийн хувь заяаны утас зангилагдан огтлолцдог.

Сибирь бол Живагогийн гэр бүлийн өлгий нутаг, мөн түүний эцгийн хөрөнгө чинээний эх үүсвэр юм. Гэвч үүний зэрэгцээ энэ нь Иргэний дайны аймшгаас дүрвэсэн гол дүрийн хоргодох газар ч болдог. Эхлээд эхнэртэйгээ, дараа нь Ларисатай хамт тэрээр Варыкинод түр хоргодох байр олж, цаст ой модны дунд амар тайвныг олохыг хүсдэг. Чухам тэнд л зальжин Комаровский ирж, Лараг өөртэйгөө хамт Алс Дорнод явахыг ятгадаг. Түүний үгээр бол Сибирь нь «Шинэ Америк», «Оросын агуу ирээдүйн өлгий» юм. Энэхүү Сибирийн хязгааргүй боломжийн газар гэсэн дүрслэл нь Юрий Живагогийн ойлголттой эсрэгцдэг бөгөөд түүний хувьд Сибирь нь нам гүм амар амгалангийн хоргодох газар юм.

2. Виктор Астафьевийн «Хаан загас» бүтээлд Сибирь нь амьд, сүнслэг чанартай оршихуй мэтээр магтан дүрслэгддэг. Өгүүллэгүүдийн баатрууд нь тайгын хүмүүс ба тэдний амьдрал хүрээлэн буй байгаль ертөнцөөс салшгүй холбоотой байдаг. Гэвч тэдний байгальтай харилцах хандлага нь өөр өөр байдаг. Зарим нь Сибирийн жинхэнэ үр сад шиг байгалиа хайрлан хамгаалж, түүнийг амьдралын эх булаг, оюун санааны хүчний эх үүсвэр гэж үздэг. Бусад нь түүнийг зөвхөн ашиг хонжоо олох гэж ашигладаг.

Загасчин аварга хилэмтэй — Хаан загастай учирсан тухай төв өгүүллэг нь тод зүйрлэл болж хувирдаг: байгаль хүний нүглийн төлөө өшөө авдаг бөгөөд түүнд хор хүргэснээр хүн өөрийн сүнсийг ч мөн сүйтгэдэг. Астафьев Сибирийг эмзэг амьд организм, хүндлэл шаардсан бүхэл бүтэн ертөнц хэмээн дүрслэн харуулдаг.

3. Василий Шукшины «Любавины» роман нь уншигчийг 1920-иод оны Алтай нутагт аваачдаг. Энд Сибирь нь дэлхийгээс тусгаарлагдсан, гүн хөдөөгийн тосгон мэт дүрслэгддэг бөгөөд тэнд өөрсдийн хүсэл тэмүүлэл бадарч, шинэ Зөвлөлтийн дэг журам нь хуучин патриарх нийгмийн хэв маягтай мөргөлддөг.

Өгүүллийн төвд баян тариачин Емельян Любавины гэр бүл болон багшийн дүрээр ирсэн чекист Родионовуудын хоорондын зөрчил оршдог. Шукшин зөвхөн нийгмийн мөргөлдөөнийг бус, мөн Сибирийн хүчирхэг зан чанарыг харуулдаг. Любавинууд бол харанхуй, омогтой, бөхийхийг хүсдэггүй хүмүүс бөгөөд тэд нутгийн зэрлэг, номхроогүй хүчийг илэрхийлдэг. Үзэсгэлэнтэй, танигдахуйц байгалийн дүрслэлүүд, уулс болон Катунь гол нь Сибирийг зүгээр нэг арын орчин биш, харин үйл явдлын бүрэн эрхт оролцогч болгон харуулдаг.

4. Вячеслав Шишковын «Дүнсгэр мөрөн» туульсын роман нь XIX–XX зууны зааг үеийн «алтны халуурал»-ын эрин үеийн Сибирийг харуулдаг. Өгүүллийн төвд үйлдвэрийн баячууд Громовын гэр бүлийн хэд хэдэн үеийн түүх оршдог.

Гол баатар Прохор Громовын жишээгээр зохиолч Сибирийн байгалийг хүмүүс хэрхэн эзэмшиж, захирах болсон түүхийг өгүүлдэг. Дүнсгэр мөрөн (эх загвар нь Доод Тунгуска) нь энд номхроогүй, аюултай атлаа баялагтай Сибирийг бэлгэддэг. Роман дахь байгаль нь амьд мэт дүрслэгддэг: тэрээр эсэргүүцэж, баатруудыг сорьж, харин аажмаар зэрлэг төлөвөөс эмх цэгцтэй, хүний ашиг тусад үйлчлэх хэлбэрт шилждэг. Вячеслав Шишков өөрөө экспедицүүдэд оролцож байсан тул алт олборлогчдын ахуй амьдрал, зан заншлыг нарийн үнэн зөвөөр сэргээн дүрсэлж, тухайн үеийн Сибирийн бодит байдлын олон талт дүр зургийг харуулдаг.

5. Антон Чеховын «Сибирээс» найруулал нь 1890 онд зохиолчийн Сахалин руу хийсэн аяллын амьд тэмдэглэл юм. Энд зохиогч Сибирийн домгийн хоёрдмол шинжийг баримтжуулан харуулдаг.

Нэг талаас Сибирь нь аймшигт хүйтэн, ял эдлүүлэх газар болон цөллөгийн нутаг юм. Чехов аяллын эхэнд ширүүн нөхцөл байдал, найрсаг бус байгаль орчныг дүрслэн тэмдэглэдэг. Нөгөө талаас Сибирь нь уудам өргөн тал нутаг, эрх чөлөөт бүс, онгон байгаль бөгөөд түүний хүч чадал, сэтгэл татам байдал нь хязгааргүй оршдог. Зохиолч Сибирийн хүмүүсийн шударга зан, найрсаг сэтгэл, ахуй амьдралын өвөрмөц соёлыг хүндэтгэлтэйгээр тэмдэглэдэг. Түүний найрууллууд нь тухайн бүс нутгийг гоёж чимэглэлгүйгээр, бүх төвөгтэй байдал ба зөрчилтэй шинжүүдийн хамт харуулсан өвөрмөц баримтат эх сурвалж юм.

6. Алексей Черкасовын «Хмель» роман («Тайгын хүмүүсийн тухай туульс» гурвалын эхний хэсэг) нь Сибирийн өөр нэг талыг нээж, уншигчийг сибирийн хуучин шүтлэгтнүүдийн ертөнцөд умбуулдаг.

Декабристуудын бослогын дараах үйл явдлаас эхэлсэн өгүүллэгт боловсролтой мичман Лопарев ахлагч Филаретийн нийгэмлэг дэх дундад зууны шинжтэй амьдралын хэв маягтай нүүр тулгадаг. Энд Сибирь нь оюун санааны дархан газар мэт дүрслэгдэж, Петр хааны үеэс өмнөх Оросын хатуу хууль цааз, итгэл үнэмшлээ хадгалан үлдсэн нутаг болж харагддаг. Зохиогч тухайн үеийн шинж тэмдэг, ахуй амьдрал, шашин шүтлэгийн тогтолцоог үнэн зөвөөр дамжуулан харуулж, энэ бүхнийг Сибирийн байгалийн үзэсгэлэнтэй зэрэгцүүлэн дүрсэлдэг.

Энэ ном бүр нь аялалд гарч буй мэт мэдрэмж төрүүлж, өнгөрсөн зууны зохиолчдын дамжуулсан нутгийн хүч чадал, уур амьсгалыг мэдрэх боломжийг олгодог. Магадгүй та нэгэн орой энэ гайхамшигт нутгийг, утга зохиол дахь Сибирийг нээж үзэхээр шийдэх ч юм билүү.